Lừa đảo qua quan hệ cộng đồng: khi kẻ lừa là người trong chính cộng đồng của bạn
Lừa đảo qua quan hệ cộng đồng (affinity fraud) là chiêu lừa đầu tư lan trong một nhóm mà các thành viên tin nhau: nhà thờ, cộng đồng sắc tộc, người nước ngoài ở xứ lạ, một nghề hay một câu lạc bộ. Lời chào có vẻ an toàn vì đến từ một người bạn hoặc một người đứng đầu, và đó là lý do nó hiệu quả.
Dấu hiệu cảnh báo
- Khoản đầu tư được một thành viên trong nhóm của bạn chào mời, như một người cùng nhà thờ, một người đứng đầu cộng đồng, một người cùng xa xứ hoặc một đồng nghiệp.
- Mọi người nói về nó trong nhóm chat, tại các buổi họp hoặc sau buổi lễ, và câu chuyện đầy những chuyện thành công.
- Lãi cao và đều đặn, và được nói là đảm bảo hoặc không rủi ro.
- Người quảng bá nói nhóm nên giúp chính thành viên của mình và giữ tiền trong cộng đồng.
- Câu hỏi bị coi là thiếu niềm tin hoặc thiếu trung thành, và bạn được bảo người ngoài hay ngân hàng không hiểu.
- Có rất ít hoặc không có giấy tờ, và khoản đầu tư không được đăng ký hay cấp phép ở nước nơi nó được bán.
- Chiến lược mơ hồ. Có thể là ngoại hối, giao dịch tiền ảo, bất động sản ở nước ngoài, một dự án đào coin hoặc một quỹ bí mật.
- Bạn được khuyến khích kéo thêm bạn bè và người thân, và các thành viên đầu tiên được chỉ ra là đã nhận tiền để làm bằng chứng.
Cách hoạt động từng bước
Chiêu này bắt đầu từ một người có vị thế trong nhóm. Đó có thể là một mục sư, một chủ doanh nghiệp, một bậc cao niên được kính trọng hoặc đơn giản là người nói ngôn ngữ của nhóm ở nước ngoài. Người đó công bố một cơ hội đầu tư, thường kèm câu chuyện về việc có quyền tiếp cận đặc biệt vào một quỹ, một đội giao dịch hay một dự án.
Những nhà đầu tư đầu tiên thường nhận được lãi như đã hứa. Họ vui, và họ kể với những người khác trong nhóm. Đó là cách lòng tin lan truyền: không qua quảng cáo, mà qua những người bạn thật lòng tin rằng họ đang giúp nhau. Trong nhiều trường hợp, các khoản trả đầu tiên được lấy từ tiền của nhà đầu tư mới hơn, đó là cấu trúc của mô hình Ponzi hay đa cấp.
Khi nhóm lớn dần, số tiền đầu tư cũng lớn hơn. Người quảng bá có thể tổ chức họp, dùng nhóm nhắn tin như nhóm Zalo và đặt tên riêng cho thành viên. Những người nghi ngờ lời chào bị đẩy ra ngoài. Khi tiền mới chậm lại, mô hình không trả nổi, và việc rút tiền bị trì hoãn. Người quảng bá lúc đó đưa ra lý do như sự cố ngân hàng, vấn đề thuế, một vụ kiện hoặc thị trường sụp đổ, và xin các thành viên chờ hoặc nạp thêm tiền. Cuối cùng mô hình sụp đổ, và thiệt hại được chia cho cả một cộng đồng. Các mối quan hệ xã hội khiến việc tố cáo người quảng bá khó khăn, nên nhiều nạn nhân im lặng.
Các vụ thật và điều cơ quan chức năng nói
Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC) định nghĩa affinity fraud là chiêu lừa đầu tư nhắm vào các nhóm xác định được, như cộng đồng tôn giáo hoặc sắc tộc, người cao tuổi hay nhóm nghề nghiệp. SEC giải thích kẻ lừa đảo thường là, hoặc giả làm, thành viên của nhóm, và nhiều vụ như vậy là mô hình Ponzi hay đa cấp.
Tháng 8 năm 2024, SEC khởi kiện NovaTech Ltd., những người sáng lập và một nhóm người quảng bá. Theo SEC, NovaTech huy động hơn 650 triệu USD tài sản tiền ảo từ hơn 200.000 nhà đầu tư trên toàn thế giới, và đơn kiện nói nó được vận hành như mô hình đa cấp và được quảng bá trong các nhóm quan hệ cộng đồng, trong đó có nhiều thành viên cộng đồng người Mỹ gốc Haiti. Đây là các cáo buộc trong một đơn kiện tại tòa, và bị đơn được coi là vô tội cho đến khi tòa án quyết định.
Vụ lịch sử nổi tiếng nhất là mô hình Ponzi của Bernard Madoff, người nhắm vào giới giàu có và các tổ chức từ thiện, cơ sở của người Do Thái, và bị tuyên 150 năm tù năm 2009 theo Bộ Tư pháp Hoa Kỳ. Nó cho thấy affinity fraud có thể tiếp cận cả nhà đầu tư dày dạn.
Vì sao chiêu này hiệu quả
Lòng tin là công cụ chính. Chúng ta kiểm tra người lạ, nhưng hiếm khi kiểm tra bạn bè. Trong một cộng đồng, người bảo lãnh cho khoản đầu tư cho nó mượn uy tín của mình, và nhóm cho người đó mượn uy tín của nhóm. Ai cũng tin rằng đã có người khác kiểm tra.
Áp lực xã hội cũng có vai trò. Thành viên không đầu tư có thể cảm thấy mình bị bỏ lỡ hay là người ngoài. Câu hỏi bị coi là thô lỗ. Trong các nhóm người nước ngoài hay người di cư còn có thêm lý do: người ta không biết quy tắc tài chính địa phương, có thể không tin ngân hàng địa phương, hoặc gặp rào cản ngôn ngữ, nên dựa vào một người đồng hương giải thích hệ thống.
Con số thực tế
Con số về NovaTech trong thông cáo báo chí của SEC tháng 8 năm 2024 là hơn 650 triệu USD và hơn 200.000 nhà đầu tư. SEC duy trì danh sách công khai các vụ affinity fraud của họ và một cảnh báo nhà đầu tư riêng. Báo cáo Tội phạm Internet 2025 của FBI ghi nhận khoảng 1.600 khiếu nại và 160 triệu USD thiệt hại cho các vụ lừa câu lạc bộ đầu tư bắt đầu trên mạng xã hội và app nhắn tin, vốn thường dựa trên nhóm. FTC báo cáo lừa đảo đầu tư là nhóm có thiệt hại lớn nhất trong năm 2025, khoảng 7,9 tỷ USD trong tổng 15,9 tỷ USD.
Việc cần làm nếu bạn đã bị lừa
Dừng đầu tư và đừng kéo người khác vào. Giữ hồ sơ: tin nhắn, bằng chứng thanh toán, thông tin ngân hàng, tên người quảng bá và lịch sử nhóm chat. Đừng đối chất với người quảng bá một mình hay nộp thêm tiền để lấy lại tiền của mình.
Trình báo cơ quan quản lý chứng khoán và công an ở nước nơi tiền được trả, và nơi bạn sống. Ở Mỹ, hãy dùng hệ thống tố giác của SEC và ic3.gov. Ở Anh, hãy liên hệ FCA và Report Fraud. Ở các nước khác, liên hệ cơ quan quản lý quốc gia. Ở Việt Nam, hãy trình báo công an hoặc Bộ Công an và thông báo cho UBCKNN. Báo cho ngân hàng của bạn nếu các khoản thanh toán còn gần đây. Nhiều cơ quan quản lý có đội phụ trách các vụ cộng đồng và đôi khi làm việc được bằng ngôn ngữ của bạn.
Cách tự bảo vệ
Hãy đối xử với mọi lời mời đầu tư như nhau, bất kể ai đưa ra. Hãy xin thông tin bằng văn bản, kiểm tra người đó và sản phẩm có đăng ký với cơ quan quản lý không, và tự tra công ty. Một cố vấn thật sẽ không bực mình vì bạn kiểm tra.
Hãy rất cẩn thận với lãi được đảm bảo và với sản phẩm không giải thích được một cách đơn giản. Đừng dựa vào ý kiến của nhóm như một cách kiểm tra. Đừng bao giờ bỏ toàn bộ tiền tiết kiệm vào một khoản đầu tư, và đừng bao giờ vay tiền để đầu tư. Nếu bạn được bảo giữ bí mật lời chào hoặc phải vội, hãy lùi lại.
Những câu hỏi thường gặp
Affinity fraud nói đơn giản là gì?
Đó là chiêu lừa đầu tư trong đó kẻ lừa đảo dùng bản sắc chung, như đức tin, quốc tịch, ngôn ngữ hay nghề nghiệp, để có lòng tin. Bản sắc chung thay thế việc kiểm tra thật.
Mọi khoản đầu tư trong một cộng đồng đều là lừa đảo à?
Không. Thành viên cộng đồng có thể chào các khoản đầu tư hợp pháp. Khác biệt là lời chào hợp pháp được đăng ký, có giấy tờ và được giải thích, và không hứa lãi đảm bảo hay yêu cầu bạn giữ im lặng.
Vì sao nạn nhân không trình báo affinity fraud?
Xấu hổ, sợ xung đột, lòng trung thành với người quảng bá và nỗi sợ rắc rối về nhập cư hay thuế đều ngăn người ta trình báo. Cơ quan quản lý vẫn khuyên trình báo, và nhiều nơi có nhân viên giúp được bằng nhiều ngôn ngữ.
Làm sao kiểm tra một người quảng bá trong nhóm của tôi?
Tìm người đó và công ty trong danh sách đăng ký của cơ quan quản lý chứng khoán. Ở Mỹ bạn có thể dùng Investor.gov và FINRA BrokerCheck. Hãy tìm tên đó kèm các từ như khiếu nại hoặc lừa đảo, và xin các tài liệu để đưa cho một cố vấn độc lập xem.
Kiểm tra một trang web
Báo ở đâu
Nguồn
SEC / Investor.gov: Affinity fraud · SEC press release 2024-95: NovaTech · SEC: Affinity fraud cases · FBI IC3 Annual Internet Crime Reports · FTC testimony on fraud, March 2026